(hoinhabaonghean.vn) - Trích Tham luận của Nhà báo Ngọc Dũng – Phóng viên Báo và PTTH Nghệ An tại Đại hội đại biểu Hội Nhà báo Nghệ An lần thứ IX, Nhiệm kỳ 2026 – 2031 – người từng đoạt nhiều giải thưởng cao Giải báo chí cấp tỉnh và cấp quốc gia).
Không được đào tạo ở trường Đại học báo chí như nhiều đồng nghiệp, tôi chập chững bước vào nghề bằng thể loại báo hình, báo nói, và nay - sau sáp nhập báo - đài, có thêm thể loại báo điện tử, báo in.
Tròn 20 năm gắn bó với nghề, tôi tự tin để có thể nói rằng, đến nay, tôi khá hiểu về đất Nghệ, người Nghệ và sự dấn thân với một niềm đam mê nghề báo không ngưng nghỉ. Nhờ đó, tôi đã được vinh danh trong một số giải thưởng báo chí cấp tỉnh và cấp quốc gia. Tại diễn đàn này, tôi xin được chia sẻ góc nhìn từ chính "mùi mồ hôi của thực tế" và "hơi thở của công nghệ" trong quá trình sáng tạo các tác phẩm báo chí tham gia các giải đấu lớn.
Phải khẳng định rằng, để một tác phẩm báo chí bước lên bục vinh quang, đặc biệt là các giải thưởng lớn như Giải Báo chí Quốc gia hay Giải Búa Liềm Vàng, không bao giờ là chuyện ngẫu nhiên hay may mắn. Đó là kết quả của một quá trình lao động miệt mài, nghiêm túc, gói gọn trong 3 góc nhìn cốt lõi:
Thứ nhất: Đề tài không nằm ở bàn làm việc - nó nằm ở bước chân dấn thân.
Một tác phẩm đoạt giải lớn trước hết phải là một tác phẩm có sức nặng về đề tài. Nhưng sức nặng đó không đến từ những báo cáo tròn trịa trên giấy hay những buổi lễ cắt băng rôn. Nó nằm ở những mảnh đời, những nút thắt phát triển, những vấn đề gai góc mà nếu tác giả không chịu "đâm đầu" vào vùng khó, không chịu dấn thân nơi vùng sâu, vùng nguy hiểm, không nằm bản, ăn rừng cùng nhân vật thì không bao giờ chạm tới được.
Khi làm phóng sự hay phim tài liệu, khán giả và giám khảo không chỉ xem hình ảnh hay nghe lời bình, họ cảm nhận được "độ chín" của dữ liệu và sự chân thực của cảm xúc. Nếu người làm báo chỉ lướt qua bề mặt, tác phẩm sẽ dừng lại ở mức "tin bài tuyên truyền". Chỉ khi chúng ta dám đào sâu đến tận cùng nguyên nhân, dám theo đuổi nhân vật qua hàng tháng, thậm chí hàng năm trời, tác phẩm mới đạt đến tầm vóc của một sản phẩm báo chí chất lượng cao.
Nhà báo Ngọc Dũng (áo đen) cùng ekip phim Những cử nhân ở rẫy - tác phẩm đoạt giải B Giải Báo chí quốc gia 2024
Tôi xin kể ngắn gọn về một tác phẩm mà mới đây chúng tôi đã được vinh danh: Sau sự cố thiên tai diễn ra tại miền Tây Nghệ An vào cuối tháng 7 năm 2025, một đồng nghiệp đã “kích thích” tôi bằng một phát hiện rất thú vị: hiện tượng bồi lắng lòng hồ thủy điện đang gây nên những hệ lụy khôn lường cho đời sống dân sinh. Và chúng tôi đã có tròn 2 tháng để phản ánh câu chuyện này bằng hình ảnh, dữ liệu, tư duy của người làm báo. Tôi còn biết, trước đó cả năm trời, người đồng nghiệp của tôi đã dày công để khảo sát, điều tra, thu thập dữ liệu hết sức vất vả, mất công. Sự dấn thân ấy đã đem về những quả ngọt cho ê kíp chúng tôi, với những giải thưởng đồng thời trên cả loại hình báo điện tử và báo hình. (Nếu có ai tò mò đôi chút về tác phẩm báo chí này, thì từ khóa chính là “Nhật Lân”, hoặc “Bồi lắng lòng hồ”, hay “Hiểm họa bị nhấn chìm”).Mặc dù đã có kết quả, nhưng chúng tôi chưa dừng lại. Sẽ là những tìm hiểu chuyên sâu hơn nữa về đề tài này, với một suy nghĩ: điều gì đáng nói, cần nói phải tiếp tục được nói ra. Và chúng tôi sẽ tiếp tục câu chuyện này, tiếp tục đến với vùng thượng nguồn các lòng hồ thủy điện ở Nghệ An.
Luận điểm thứ hai, là một vấn đề mà tất cả chúng ta đã và đang tiếp cận, đó là vấn đề công nghệ: Công nghệ là đôi cánh, nhưng tư duy báo chí mới là linh hồn.
Chúng ta đang làm báo trong một kỷ nguyên mà trí tuệ nhân tạo (AI), và các thiết bị công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt. Nghệ An là địa bàn rộng lớn, địa hình phức tạp, nếu không chủ động ứng dụng công nghệ, chúng ta sẽ rất hạn chế trong việc thể hiện Không gian - Thời gian của tác phẩm.
Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tiễn cho tôi thấy: Công nghệ chỉ là phương tiện để minh họa cho tư duy, không thể thay thế cho góc nhìn của nhà báo.
Một cú bấm máy bằng flycam đẹp mắt chỉ có giá trị khi nó lột tả được sự chia cắt địa hình hay quy mô của một đại dự án.
Một phục dựng đồ họa 3D hay việc sử dụng AI hỗ trợ xử lý tư liệu chỉ đắt giá khi nó giải quyết được bài toán "thiếu hụt tư liệu lịch sử" hoặc "trực quan hóa các số liệu khô khan".
Nói cách khác, công nghệ giúp tác phẩm của chúng ta hấp dẫn hơn về mặt thị giác, hiện đại hơn về mặt cấu trúc, nhưng chính tính nhân văn, tính chiến đấu và tư duy phản biện mới là thứ giữ chân người xem.
Nhà báo Ngọc Dũng (bên phải) và phóng viên Lang Linh tại lễ trao giải Cánh Diều, năm 2025
Gần đây, thuật ngữ “nhà báo tích hợp” đã ra đời - hướng chúng ta tới việc làm báo đa năng, biết tích hợp các nền tảng công nghệ trong các hoạt động tác nghiệp. Tuy nhiên, một điều đáng lo ngại cũng đang hiển hiện: đó là xu hướng lạm dụng công nghệ trong hoạt động báo chí. Theo tôi, làm báo thông minh là dùng công nghệ để tăng chiều sâu nội dung, chứ không phải để thay thế nội dung. Và tôi xin khẳng định lại điều này lần nữa để kết thúc luận điểm này: Công nghệ có thể thay đổi, công cụ có thể nâng cấp, nhưng sứ mệnh trung thực và nhân văn của người cầm bút thì không một thuật toán nào thay thế được
Vấn đề cuối cùng trong tham luận này của tôi: Tính tác động xã hội - thước đo cao nhất của một tác phẩm đoạt giải
Một tác phẩm đoạt giải cao không nên dừng lại ở việc "được trao giải rồi cất vào tủ kính". Giá trị lớn nhất của nó nằm ở sự thay đổi sau khi phát sóng/đăng tải.
- Đó là một chính sách bất cập được chính quyền tháo gỡ.
- Đó là những thân phận yếu thế được xã hội dang tay trợ giúp.
- Đó là sự thức tỉnh của cộng đồng trước một vấn đề môi trường, nhân văn hay văn hóa bản địa; vân vân.
Nhà báo Ngọc Dũng (thứ nhất bên trái) nhận Giải A Giải báo chí Búa liềm vàng - Nghệ An 2025
Khi đặt mục tiêu làm tác phẩm dự giải, hãy bắt đầu bằng câu hỏi: "Sau khi tác phẩm này được đăng tải, điều gì sẽ thay đổi?". Khi nhà báo giải quyết được bài toán thực tiễn của đời sống, giải thưởng báo chí sẽ tự tìm đến như một sự ghi nhận tất yếu.
Làm báo là một nghề nhọc nhằn, và càng dấn thân chắc chắn sẽ càng nhọc nhằn hơn. Nhưng nếu chúng ta không xem đó là chuyện tất lẽ dĩ ngẫu; nếu chúng ta lùi bước trước khó khăn, thì chúng ta tự mình đã đánh mất sứ mệnh của người làm báo. Bởi vậy, để có được thành quả- những tác phẩm báo chí chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu bạn đọc, khán thính giả, nhà báo cần nuôi dưỡng đam mê, cần tiếp tục dấn thân và không ngừng học hỏi, tiếp cận công nghệ làm báo hiện đại để góp phần tạo sự “thăng hoa” cho từng tác phẩm báo chí./.
Ngọc Dũng
