(hoinhabaonghean.vn) - Phóng viên địa phương hôm nay không còn trở về sau chuyến tác nghiệp với một sản phẩm duy nhất. Từ một câu chuyện, họ có thể phải viết cho báo in, cập nhật báo điện tử, ghi hình cho phóng sự truyền hình và tìm một lát cắt đủ sức lan tỏa trên mạng xã hội. Công nghệ đã làm thay đổi cách làm báo. Nhưng phía sau đó là một cuộc thay đổi lớn hơn - thay đổi tư duy của chính người làm nghề.
Nghề thay đổi, cách kể chuyện cũng thay đổi
Có lẽ, một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất của nghề báo hôm nay nằm ngay trong mỗi chuyến đi. Trước đây, phóng viên báo in, báo điện tử lên đường với chiếc máy ảnh, cuốn sổ, máy tính xách tay; phóng viên truyền hình thường có đồng nghiệp quay phim đi cùng. Mỗi người một phần việc, mỗi loại hình một cách tác nghiệp. Sau một chuyến đi, câu chuyện thường được kể theo cách quen thuộc của loại hình báo chí mà mình gắn bó.
Bây giờ thì khác.
Công nghệ, cách công chúng tiếp nhận thông tin và quá trình hội tụ các loại hình báo chí đang làm những ranh giới ấy ngày càng mờ đi. Một phóng viên bước vào hiện trường hôm nay không còn chỉ nghĩ: Mình sẽ viết gì về câu chuyện này? Trong đầu họ đồng thời xuất hiện những câu hỏi khác: Chi tiết nào cần giữ lại cho bài viết? Khoảnh khắc nào phải ghi hình? Âm thanh nào có thể làm nên cảm xúc cho phát thanh? Và đâu là lát cắt đủ sức giữ người xem trên các nền tảng số ngay từ những giây đầu tiên?
Vẫn là một câu chuyện, nhưng mỗi loại hình đòi hỏi một cách kể khác nhau. Báo in cần độ lắng và chiều sâu; báo điện tử mở rộng câu chuyện bằng hình ảnh, dữ liệu và những lớp thông tin; truyền hình cần những khuôn hình biết nói; phát thanh đánh thức trí tưởng tượng bằng âm thanh, giọng nói và khoảng lặng. Còn trên mạng xã hội, đôi khi chỉ một khoảnh khắc hay một câu nói đủ sức lay động cũng có thể đưa câu chuyện đến với hàng nghìn người.
Phóng viên Báo và PTTH Nghệ An tác nghiệp tại Kỳ Sơn. Ảnh TL
Sự thay đổi ấy có thể nhìn thấy rất rõ trong những chuyến tác nghiệp hôm nay của phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An. Theo chân phóng viên Ngọc Cường - Phòng Thời sự, trong một chuyến công tác mới thấy chiếc ba lô của người phóng viên có thể vẫn vậy, nhưng công việc bên trong một chuyến đi đã khác rất nhiều. Trước đây, với một đề tài, anh chủ yếu khai thác thông tin, viết tin, bài và chụp ảnh cho báo in, báo điện tử. Nay, cũng tại hiện trường ấy, sau khi phỏng vấn và ghi chép, anh lại cầm máy quay; rồi lựa chọn, dựng thành một tin truyền hình hoàn chỉnh để kịp bản tin trưa hoặc bản tin tối. Một chuyến đi, anh vừa là phóng viên viết, phóng viên ảnh, vừa quay và dựng hình.
“Cái khó nhất khi tác nghiệp đa nền tảng là vừa phải bảo đảm tiến độ, vừa giữ được chất lượng nội dung trên các loại hình. Mỗi sản phẩm lại có yêu cầu riêng, trong khi áp lực thời gian luôn ở phía trước”, Ngọc Cường chia sẻ.
Nhưng sau những thao tác với máy ảnh, máy quay, điện thoại hay máy tính, điều khó hơn lại không nằm ở việc sử dụng thành thạo bao nhiêu thiết bị. Bởi nếu chỉ mang cùng một nội dung từ báo in sang truyền hình, từ truyền hình lên báo điện tử rồi cắt ngắn đưa lên mạng xã hội, đó chưa hẳn đã là làm báo đa nền tảng. Điều phóng viên cần làm là những cách kể khác nhau từ cùng một câu chuyện.
Ở hiện trường, có chi tiết chỉ khi viết thật chậm mới thấy hết ý nghĩa; có khoảnh khắc một khuôn hình có sức nặng hơn nhiều câu chữ. Càng có nhiều phương tiện và cách kể, người phóng viên càng phải biết mình thực sự muốn kể điều gì. Một hiện trường có thể cho rất nhiều hình ảnh, âm thanh và thông tin, nhưng để tìm ra một câu chuyện đáng nhớ vẫn cần nhãn quan và sự rung cảm của người làm nghề. Và khi cách kể chuyện thay đổi, chính người phóng viên cũng không thể đứng yên.
Người phóng viên buộc phải thay đổi
Khi các cơ quan báo chí địa phương được tổ chức lại theo hướng hội tụ, hợp nhất các loại hình, những ranh giới nghề nghiệp vốn khá rõ trước đây cũng dần thay đổi. Không còn câu chuyện người viết chỉ quen với con chữ, phóng viên truyền hình chỉ đứng sau máy quay hay người làm báo điện tử chỉ quan tâm đến tốc độ cập nhật tin tức. Trong một tòa soạn đa phương tiện, người phóng viên ngày càng phải biết làm nhiều việc hơn: viết, chụp ảnh, quay hình, dựng video, sản xuất nội dung số, thậm chí tự thể hiện tác phẩm của mình trên phát thanh, truyền hình.
Với những người đã có nhiều năm làm nghề, sự thay đổi ấy không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có những kỹ năng từng thuộc về một bộ phận khác, một đồng nghiệp khác, giờ trở thành việc mình phải học: từ cầm máy quay, chọn khuôn hình, dựng một bản tin đến làm quen với những phần mềm và công cụ mới. Có những thứ phải học từ đồng nghiệp trẻ hơn mình, làm đi làm lại mới thành thạo. Và cũng có lúc, sau nhiều năm làm nghề, người phóng viên phải chấp nhận trở lại tâm thế của một người mới bắt đầu. Có lẽ đó là một trải nghiệm đặc biệt của nghề báo hôm nay: càng nhiều năm làm nghề, càng không được phép ngừng học.
PV Báo và PTTH Nghệ An tác nghiệp tại hiện trường
Nhưng hiện trường luôn rộng hơn những gì nằm trong khuôn hình. Có lúc nhân vật trả lời rất tròn trịa trước máy quay, nhưng khi cuộc phỏng vấn kết thúc, trong một câu chuyện tưởng như bên lề, họ lại nói ra điều khiến người phóng viên phải nghĩ lại về hướng tiếp cận ban đầu. Có khi giữa một sự kiện đông người, chi tiết đáng nhớ nhất không nằm trên sân khấu mà ở ánh mắt của một người đứng phía sau. Một khoảng lặng sau câu hỏi, một cái nắm tay, một tiếng thở dài rất khẽ... nếu đủ kiên nhẫn để nhìn và lắng nghe, có thể mở ra cả một câu chuyện.
Chúng ta có ngày càng nhiều phương tiện để ghi lại cuộc sống, nhưng nếu quá bận với màn hình, máy quay và những thao tác kỹ thuật, đôi khi lại bỏ qua chính cuộc sống đang diễn ra trước mắt. Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm những thay đổi ấy diễn ra nhanh hơn. Với người làm báo, AI có thể là một trợ lý hữu ích: bóc băng phỏng vấn, hệ thống hóa tài liệu, hỗ trợ xử lý dữ liệu hay gợi ý cấu trúc, cách trình bày sản phẩm. Và người làm báo không nên bỏ qua những công cụ ấy, mà chúng ta cần học cách sử dụng để làm việc tốt hơn. Nhưng AI có thể bóc lại từng lời nhân vật đã nói, song không thể hiểu vì sao nhân vật bỗng im lặng sau một câu hỏi. AI có thể sắp xếp hàng nghìn từ trong một cuộc phỏng vấn, nhưng không cảm nhận được vì sao một câu nói rất bình thường lại khiến cả căn phòng lắng xuống. Những điều ấy chỉ sự có mặt của người làm báo ở hiện trường - từ đôi mắt quan sát, đôi tai biết lắng nghe và những rung động được tích lũy qua năm tháng làm nghề.
Giữa những đổi thay, điều gì phải giữ lại?
Khi công nghệ thay đổi từng ngày, cách làm báo thay đổi và chính người phóng viên cũng buộc phải thay đổi, có lẽ câu hỏi đáng suy nghĩ nhất lại là: Giữa tất cả những đổi thay ấy, điều gì của nghề cần phải được giữ lại?
Đã có một thời, hai chữ “địa phương” dường như đồng nghĩa với những giới hạn: phạm vi tác nghiệp chủ yếu bó hẹp trong một tỉnh, một vùng; nguồn đề tài không phải lúc nào cũng phong phú; việc tiếp cận chuyên gia cho những vấn đề cần phân tích chuyên sâu khó khăn hơn. Nhưng trong thế giới kết nối hôm nay, khoảng cách đã được rút ngắn. Phóng viên địa phương vẫn có thể tiếp cận kho dữ liệu rộng lớn, trò chuyện với chuyên gia ở cách mình hàng nghìn cây số. Và khi khoảng cách địa lý dần bị công nghệ xóa nhòa, hai chữ “địa phương” không còn là giới hạn. Nó có thể trở thành lợi thế.
Bởi thông tin quốc gia, quốc tế hôm nay chỉ cần vài cú chạm màn hình là có thể tìm thấy. Nhưng không phải ai cũng biết một bản làng đã thay đổi thế nào sau mười năm; một doanh nghiệp địa phương đã đi qua những ngày đầu gian khó ra sao; hay một chính sách từ trang văn bản đến lúc đi vào cuộc sống đã vướng ở đâu và tác động thế nào đến từng con người cụ thể. Người làm báo địa phương có cơ hội nhìn thấy những điều ấy. Bởi họ đi những con đường ấy nhiều lần, gặp những con người ấy không chỉ trong một cuộc phỏng vấn, hiểu phong tục, văn hóa, cách nghĩ, cách nói của từng vùng đất. Có những câu chuyện, nếu chỉ đến một lần rồi đi, chúng ta có thể nhìn thấy sự việc; nhưng phải ở đủ lâu, trở lại đủ nhiều mới hiểu được những gì ẩn chứa phía sau.
Và có lẽ, người làm báo địa phương còn có một thứ rất quý mà không một công nghệ nào có thể tạo ra trong ngày một ngày hai: ký ức về vùng đất mình làm báo. Thời gian làm nghề, không chỉ được tính bằng số năm cầm bút hay số lượng tác phẩm, mà còn được đo bằng những đổi thay của con người và vùng đất mà người phóng viên có cơ hội chứng kiến, ghi lại và đồng hành. Đó là thứ vốn nghề được tích lũy không phải bằng công nghệ, mà bằng thời gian, những chuyến đi và sự gắn bó. Khi ký ức ấy đi vào tác phẩm bằng sự thấu hiểu, câu chuyện không chỉ có thông tin mà còn có chiều sâu của thời gian, số phận con người và tình cảm của người kể.
Nhưng có một giá trị khác người làm báo càng phải giữ gìn trong môi trường thông tin hôm nay là trách nhiệm với sự thật. Mạng xã hội đã làm thay đổi tốc độ truyền tin. Một sự việc vừa xảy ra, chỉ một chiếc điện thoại cũng có thể đưa hình ảnh đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người trước khi phóng viên có mặt. Trong cuộc đua ấy, báo chí không phải lúc nào cũng là người đưa tin đầu tiên. Nhưng giá trị của báo chí không phải nằm ở câu hỏi ai nói trước. Người làm báo phải kiểm chứng, đặt sự việc trong bối cảnh, tìm đến bản chất và chịu trách nhiệm về thông tin mình công bố. Nhanh là một yêu cầu của báo chí hiện đại, nhưng nhanh mà thiếu kiểm chứng có thể phải trả giá bằng niềm tin. Và sự tin cậy vẫn là một trong những điều quý giá nhất báo chí phải giữ trong mối quan hệ với công chúng.
Hai mươi năm trước, hành trang của người phóng viên khác hôm nay rất nhiều. Hai mươi năm nữa, có lẽ nó lại khác đến mức chính chúng ta cũng khó hình dung. Thiết bị, nền tảng và cách công chúng tiếp nhận thông tin sẽ tiếp tục thay đổi. Nhưng có những thứ người làm báo không thể để mất: đôi mắt biết quan sát, thói quen đặt câu hỏi, sự cẩn trọng trước sự thật và lòng trắc ẩn trước con người.
Một câu chuyện có thể được kể bằng nhiều cách. Nhưng dù xuất hiện trên trang báo, trên truyền hình, qua làn sóng phát thanh hay chỉ trong vài chục giây trên điện thoại, điều làm nên giá trị của nó vẫn bắt đầu từ một người làm báo biết đi, biết quan sát, biết lắng nghe, biết cảm nhận và đủ trách nhiệm với câu chuyện mình kể./.
Khánh Như
Tags: kỷ nguyên số, cách làm báo
