Thực tiễn cho thấy nhiều vụ việc tiêu cực lớn được phát hiện từ những thông tin ban đầu do báo chí phản ánh. Có thể kể đến vụ việc liên quan đến chiếc xe Lexus biển xanh gắn với Trịnh Xuân Thanh, hay vụ án “Chuyến bay giải cứu”, vụ án đăng kiểm Việt Nam, là những vụ án lớn được dư luận đặc biệt quan tâm, trong đó báo chí đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện dấu hiệu bất thường, phản ánh kịp thời diễn biến vụ việc, góp phần tạo áp lực dư luận tích cực để các cơ quan chức năng khẩn trương kiểm tra, xác minh và xử lý sai phạm.
Những dẫn chứng đó cho thấy báo chí không chỉ làm nhiệm vụ thông tin đơn thuần mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình phát hiện, cảnh báo sớm các biểu hiện sai phạm trong quản lý nhà nước và đời sống xã hội. Khi thông tin được phản ánh khách quan, kịp thời và có trách nhiệm, báo chí trở thành một kênh giám sát hiệu quả của xã hội, góp phần thúc đẩy tính minh bạch của hoạt động công quyền và tăng cường niềm tin của người dân.
Chính vì vậy, khi báo chí không được tiếp cận thông tin đầy đủ và kịp thời thì không chỉ hoạt động nghề nghiệp bị hạn chế mà còn làm giảm hiệu quả của một kênh cảnh báo sớm đối với các biểu hiện sai phạm trong hoạt động quản lý.
Thực tế tác nghiệp cho thấy có một sự khác biệt khá rõ, nếu như việc viết bài biểu dương những điển hình tiên tiến, những tập thể, cá nhân tiêu biểu thường nhận được sự phối hợp tích cực, sự hỗ trợ thuận lợi từ các cơ quan, đơn vị, địa phương, thì khi nhà báo tiếp cận các vấn đề bức xúc, nhạy cảm liên quan đến quản lý đất đai, đầu tư công, tài nguyên, môi trường, y tế, giáo dục… lại không ít lần gặp phải sự né tránh, chậm cung cấp thông tin, thậm chí có trường hợp bị gây khó khăn trong quá trình tác nghiệp.
Sự khác biệt đó phản ánh một thực tế đáng suy nghĩ: Phản ánh cái tốt thường dễ được đồng thuận, nhưng phản ánh cái chưa tốt lại đòi hỏi nhà báo phải vượt qua nhiều rào cản hơn, cả về điều kiện tiếp cận thông tin lẫn áp lực trong quá trình tác nghiệp.
Để có một bài viết xác thực, sắc bén và mang đậm tính chiến đấu, các phóng viên phải tìm hiểu sâu, tiếp cận gần nhất với các nhân chứng, các nguồn tư liệu và tài liệu liên quan đến sai phạm. Quá trình đó đòi hỏi sự kiên trì, thận trọng và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng. Trong nhiều trường hợp, việc tiếp cận thông tin đồng nghĩa với việc phải đối diện với những nguy cơ bị gây sức ép hoặc bị cản trở nhằm ngăn chặn việc thu thập tư liệu.
Đã xảy ra nhiều vụ việc cản trở phóng viên tác nghiệp dưới nhiều hình thức như né tránh cung cấp thông tin; gây khó dễ; thu giữ phương tiện tác nghiệp; phá hoại phương tiện ghi âm, ghi hình; giữ người trái pháp luật; thậm chí có trường hợp phóng viên bị đe dọa, hành hung. Chính trong những hoàn cảnh như vậy, tinh thần dấn thân của người làm báo không còn đơn thuần là lựa chọn nghề nghiệp mà trở thành biểu hiện cụ thể của trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân trước yêu cầu bảo vệ lợi ích chung và giữ gìn kỷ luật, kỷ cương.
Trong điều kiện hiện nay, vai trò của báo chí trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ dừng lại ở chức năng thông tin đơn thuần. Thông qua việc phát hiện, minh bạch hóa và lan tỏa thông tin về các sai phạm, báo chí đã và đang tham gia vào quá trình giám sát việc thực thi quyền lực thông qua sức mạnh của thông tin và dư luận xã hội.
Minh bạch thông tin không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ truyền thông mà còn là một nguyên tắc quan trọng trong kiểm soát quyền lực và xây dựng nền quản trị hiện đại, trong đó trách nhiệm giải trình trở thành tiêu chuẩn bắt buộc đối với hoạt động công vụ. Việc chủ động cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời cho báo chí vì vậy không chỉ là nghĩa vụ hành chính mà còn là yêu cầu của nền quản trị công khai, phục vụ nhân dân.
Tuy nhiên, một thực tế đáng lưu ý là mặc dù nhiều vụ việc đã được cơ quan chức năng kết luận rõ đúng - sai, nhưng việc cung cấp thông tin chính thức cho báo chí và công luận ở một số nơi vẫn còn chậm trễ, né tránh, thậm chí mang tính đối phó. Không ít trường hợp, khi thông tin có thể gây bất lợi cho cơ quan, đơn vị hoặc một nhóm lợi ích nào đó thì câu trả lời thường dừng lại ở những cụm từ quen thuộc như “vấn đề phức tạp, nhạy cảm”, “đang trong quá trình xử lý”, “sẽ thông tin trong thời gian gần nhất”, nhưng “gần nhất” nhiều khi lại là vô thời hạn.
“Phức tạp”, “nhạy cảm” vô hình trung trở thành một “lá chắn an toàn” để trì hoãn trách nhiệm cung cấp thông tin, trong khi lẽ ra khi vụ việc đã được kết luận thì cần được công khai minh bạch một cách kịp thời và rõ ràng trước công luận.
Việc im lặng hoặc né tránh phản hồi báo chí trong những vụ việc được dư luận quan tâm không phải là hành động trung tính. Ngược lại, đó là một lực cản đối với tiến bộ xã hội, làm gia tăng bức xúc trong nhân dân và làm suy giảm niềm tin đối với hiệu quả điều hành của bộ máy công quyền.
Đáng lo ngại hơn, khi thông tin chính thống chậm trễ, không đầy đủ hoặc thiếu nhất quán thì khoảng trống truyền thông không chỉ bị lấp bởi tin đồn mà còn có thể bị khai thác có chủ đích nhằm làm sai lệch nhận thức xã hội, gây nhiễu loạn thông tin và làm suy giảm niềm tin đối với hoạt động quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng quyết liệt hiện nay, việc bảo đảm cung cấp thông tin chính xác, kịp thời cho báo chí cũng chính là một yêu cầu quan trọng của công tác tư tưởng trong điều kiện mới, góp phần giữ vững định hướng thông tin chính thống và củng cố sự đồng thuận xã hội.
Thực tế cho thấy, khi các cơ quan chức năng chủ động phối hợp với báo chí, cung cấp thông tin đầy đủ, minh bạch và kịp thời về những vấn đề dư luận quan tâm thì nhiều mâu thuẫn xã hội được tháo gỡ sớm, khiếu kiện kéo dài được hạn chế, niềm tin của người dân được củng cố và hiệu quả quản trị nhà nước được nâng cao. Điều đó cho thấy trách nhiệm cung cấp thông tin không chỉ là nghĩa vụ hành chính mà còn là trách nhiệm trong công tác bảo đảm ổn định tư tưởng xã hội và giữ vững định hướng thông tin trong bối cảnh hiện nay.
Để đội ngũ nhà báo tiếp tục phát huy vai trò trong phát hiện và phản ánh tiêu cực, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về cung cấp thông tin cho báo chí; nâng cao trách nhiệm người phát ngôn; tăng cường các biện pháp bảo vệ nhà báo trong quá trình tác nghiệp hợp pháp; đồng thời xử lý nghiêm các hành vi cản trở hoạt động báo chí.
Cùng với đó, chính đội ngũ nhà báo cũng cần tiếp tục nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ pháp luật và kỹ năng nghiệp vụ, bảo đảm tính khách quan, trung thực, thận trọng và trách nhiệm trong quá trình phản ánh thông tin.
Trong bối cảnh công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đang được triển khai ngày càng quyết liệt và đồng bộ hiện nay, tinh thần dấn thân của người làm báo không chỉ góp phần phát hiện sai phạm mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch của hoạt động công quyền, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ lợi ích chính đáng của Nhà nước, của nhân dân.
Ở góc độ đó, dấn thân không chỉ là phẩm chất nghề nghiệp cần thiết mà còn là trách nhiệm của người làm báo trong quá trình tham gia xây dựng nền quản trị liêm chính, minh bạch và vì nhân dân phục vụ.
